Obezite Tedavilerinde Yan Etkiler ve Riskler

Neden Risk Değerlendirmesi Önemli?

Obezite tedavisi hayat kurtarabilir — ancak her tıbbi müdahalenin olası yan etkileri vardır. Bilinçli bir karar vermek için tedavinin faydalarını ve risklerini dengeli şekilde değerlendirmek gerekir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre, tedavi edilmeyen morbid obezitenin mortalite riski, bariatrik cerrahinin komplikasyon riskinden 10-15 kat daha yüksektir.

Bu rehber, hem cerrahi hem de ilaç tedavilerinin bilinen yan etkilerini, risk sınıflandırmalarını ve acil uyarı işaretlerini kapsamlı şekilde ele almaktadır. Amacımız korku yaratmak değil, bilgilendirilmiş onam sürecine katkıda bulunmaktır.

1. Cerrahi Tedavilerin Yan Etkileri

Gastrik Sleeve (Tüp Mide) Riskleri

Gastrik sleeve, dünya genelinde en sık uygulanan bariatrik cerrahi prosedürdür. Genel komplikasyon oranı %3-5 civarındadır.

• Stapler hattı kaçağı (%1-3): En ciddi erken komplikasyon. Mide dikişlerinden sızıntı olması acil müdahale gerektirir. Ateş, karın ağrısı ve taşikardi uyarı işaretleridir.
• Kanama (%1-2): Ameliyat sonrası ilk 48 saatte görülür. İntraabdominal veya intraluminal olabilir.
• Darlık/Stenoz (%0.5-1): Mide tüpünde daralma, yutma güçlüğü ve kusma ile kendini gösterir. Endoskopik dilatasyon gerekebilir.
• Gastroözofageal reflü (%15-30): Uzun vadeli en yaygın şikayet. Sleeve prosedürü mevcut reflüyü artırabilir veya yeni başlatabilir.
• Vitamin eksiklikleri: B12, demir, kalsiyum ve D vitamini eksiklikleri yaşam boyu takip gerektirir.

Gastrik Bypass (Roux-en-Y) Riskleri

Gastrik bypass, daha karmaşık bir prosedür olup komplikasyon profili de farklıdır. Genel komplikasyon oranı %5-8 arasındadır.

• Anastomoz kaçağı (%1-4): Bağlantı noktalarından sızıntı. Erken dönemde en tehlikeli komplikasyondur.
• Dumping sendromu (%20-50): Şekerli veya yağlı yiyeceklerin hızla ince bağırsağa geçmesiyle bulantı, çarpıntı, terleme ve ishal oluşur. Erken ve geç dumping olarak ikiye ayrılır.
• İnternal herni (%2-5): Bağırsak anslarının cerrahi olarak oluşturulan boşluklara herniasyonu. Şiddetli karın ağrısı ile prezente olur.
• Marginal ülser (%1-16): Anastomoz hattında ülser oluşumu. Sigara ve NSAID kullanımı riski artırır.
• Beslenme eksiklikleri: Sleeve'e göre daha ciddidir. Demir, B12, folat, kalsiyum, D vitamini, çinko ve bakır eksiklikleri görülebilir.
• Hipoglisemi (%10-30): Özellikle geç dönemde postprandiyal hipoglisemi atakları oluşabilir.

Endoskopik Prosedürlerin Riskleri

Mide balonu ve endoskopik sleeve gibi prosedürler daha az invazivdir ancak risksiz değildir.

• Mide balonu: Bulantı-kusma (%30-40 ilk hafta), ülser (%0.2), perforasyon (%0.1), balon migrasyonu (%1-2)
• Endoskopik sleeve gastroplasti (ESG): Kanama (%1-2), peritonit (%0.5), ağrı ve bulantı (%20-30 ilk hafta)

2. İlaç Tedavilerinin Yan Etkileri

GLP-1 Reseptör Agonistleri (Semaglutid, Liraglutid, Tirzepatid)

GLP-1 agonistleri obezite tedavisinde devrim yaratmış olmakla birlikte, önemli yan etki profilleri bulunmaktadır.

GLP-1 agonistlerinin ciddi ancak nadir yan etkileri arasında tiroid C-hücreli tümör riski (hayvan çalışmalarında gösterilmiş, insanlarda henüz doğrulanmamış), akut pankreatit ve akut böbrek yetmezliği (şiddetli dehidratasyon nedeniyle) bulunur.

Orlistat

Bağırsaktaki yağ emilimini engelleyen Orlistat'ın yan etki profili ağırlıklı olarak gastrointestinaldir:

• Yağlı/sulu dışkı (%20-30): Özellikle yağlı yemeklerden sonra. İstemsiz anal kaçak ("oily spotting") oluşabilir.
• Gaz ve şişkinlik (%15-25): Emilmeyen yağların fermantasyonundan kaynaklanır.
• Acil dışkılama ihtiyacı (%15-20): Sosyal ortamlarda zorluk yaratabilir.
• Yağda eriyen vitamin eksiklikleri: A, D, E ve K vitaminleri emilimi azalır. Multivitamin takviyesi gereklidir.
• Nadir: Karaciğer hasarı (%0.01): Sarılık, koyu idrar veya açık renkli dışkı görülürse ilacı bırakıp doktora başvurulmalıdır.

Naltrexone/Bupropion (Contrave)

İki aktif maddenin kombinasyonu olan bu ilacın yan etkileri her iki bileşeni yansıtır:

• Bulantı (%30-35): En yaygın yan etki, genellikle ilk 4 haftada azalır.
• Baş ağrısı (%15-20): Doz titrasyonu ile yönetilebilir.
• Uykusuzluk (%10-15): Bupropion'un stimülan etkisinden kaynaklanır. İlacı akşam yerine sabah almak faydalı olabilir.
• Kan basıncı artışı (%5-10): Düzenli kan basıncı takibi gerektirir.
• Kabızlık (%10-15): Lif ve sıvı alımını artırmak yardımcı olur.
• Kuru ağız (%5-10): Sık su içmek ve şekersiz sakız çiğnemek faydalıdır.

3. Cerrahi vs. İlaç: Risk Karşılaştırması

4. Risk Faktörlerini Değerlendirme

Tedavi riskini etkileyen bireysel faktörler şunlardır:

Yüksek Risk Faktörleri

• BMI >50 kg/m²: Süper obezite, her tür komplikasyon riskini artırır
• Yaş >65: İyileşme süreci uzar, anestezi riski artar
• Kontrolsüz tip 2 diyabet: Yara iyileşmesi bozulur, enfeksiyon riski artar
• Obstrüktif uyku apnesi: Anestezi ve postoperatif solunum komplikasyonları
• Sigara kullanımı: Kaçak, ülser ve tromboz riskini 2-3 kat artırır
• Geçirilmiş abdominal cerrahi: Yapışıklıklar teknik zorluk yaratır
• Karaciğer hastalığı: Koagülopati ve portal hipertansiyon riski

Risk Azaltma Stratejileri

1. Ameliyat öncesi kilo verme: %5-10 kilo kaybı karaciğer yağlanmasını azaltır ve cerrahi görüşü iyileştirir
2. Sigarayı bırakma: Ameliyattan en az 6-8 hafta önce
3. Kan şekeri kontrolü: HbA1c <%8 hedeflenmeli
4. Beslenme optimizasyonu: Protein deposunu artırma, vitamin eksikliklerini düzeltme
5. Fiziksel aktivite: Kardiyovasküler ve pulmoner kapasitenin artırılması
6. Psikolojik hazırlık: Beklenti yönetimi ve başa çıkma stratejileri

5. Uzun Vadeli Komplikasyonlar

Bariatrik cerrahi sonrası uzun vadede karşılaşılabilecek sorunlar:

• Beslenme yetersizlikleri: Demir eksikliği anemisi (%20-50), B12 eksikliği (%15-35), kalsiyum/D vitamini eksikliği (%25-50), çinko eksikliği (%10-20)
• Safra taşı oluşumu: Hızlı kilo kaybı safra taşı riskini %30-50 artırır. Ursodeoksikolik asit profilaksisi düşünülebilir
• Fazla deri: Masif kilo kaybı sonrası sarkma estetik ve fonksiyonel sorunlara yol açabilir
• Kemik yoğunluğu kaybı: Kalsiyum malabsorpsiyonu osteoporoz riskini artırır
• Psikolojik etkiler: Yeni beden imajına uyum, ilişki değişiklikleri, transfer bağımlılık riski (alkol, alışveriş vb.)
• Kilo geri alımı: 5-10 yıl içinde hastaların %20-30'unda anlamlı kilo geri alımı görülür

6. İlaç Tedavilerinde Uzun Vadeli Kaygılar

GLP-1 agonistlerinin uzun vadeli güvenliği hâlâ aktif araştırma konusudur:

• İlacı bırakma sonrası kilo geri alımı: Çalışmalar, semaglutid bırakıldıktan sonra kaybedilen kilonun %60-70'inin 1 yıl içinde geri alındığını göstermektedir
• Kas kütlesi kaybı: Kilo kaybının %25-40'ı yağsız kütleden olabilir. Protein alımı ve direnç egzersizi kritiktir
• "Ozempic yüzü": Hızlı yüz yağ kaybı nedeniyle yaşlı görünüm oluşabilir
• Gastrointestinal tolerans: Uzun süreli kullanımda çoğu hastada tolerans gelişir, ancak bazı hastalar ilacı yan etkiler nedeniyle bırakmak zorunda kalır (%5-10)
• Maliyet sürdürülebilirliği: Aylık tedavi maliyeti önemli bir faktördür

7. Venöz Tromboembolizm (VTE) Riski

Bariatrik cerrahi sonrası en korkutucu komplikasyonlardan biri derin ven trombozu (DVT) ve pulmoner embolidir (PE). Obez hastalarda VTE riski zaten artmış olup, cerrahi bu riski daha da yükseltir.

• DVT insidansı: %0.5-2 (profilaksi ile)
• Pulmoner emboli: %0.5-1 (en sık ölüm nedeni)
• Korunma: Düşük molekül ağırlıklı heparin, kompresyon çorapları, erken mobilizasyon

8. Psikolojik Yan Etkiler

Obezite tedavilerinin fiziksel yan etkilerinin yanı sıra, göz ardı edilmemesi gereken psikolojik etkileri de vardır:

• Depresyon (%10-20): Özellikle cerrahi sonrası ilk yıl. Beklentilerin karşılanmaması, beden imajı sorunları tetikleyici olabilir
• Yeme bozukluğu (%5-15): Tıkınırcasına yeme bozukluğu (BED) veya yeni yeme patolojileri gelişebilir
• Transfer bağımlılık (%10-20): Yemek yerine alkol, alışveriş veya kumar gibi bağımlılıklara yönelim
• İlişki değişiklikleri: Partnerlerin tepkileri, sosyal dinamiklerin değişmesi
• Beden dismorfisi: Hızlı değişime rağmen kendini hâlâ obez hissetme