Orlistat Nedir?
Orlistat, bağırsaklarda yağ emilimini engelleyerek çalışan bir kilo verme ilacıdır. Streptomyces toxytricini adlı bakteriden elde edilen lipstatin'in yarı sentetik bir türevidir. 1999 yılında FDA onayı almış olup, dünya genelinde en uzun süredir kullanılan obezite ilaçlarından biridir.
İki farklı formda bulunur: Xenical (120 mg, reçeteli) ve Alli (60 mg, bazı ülkelerde reçetesiz). Türkiye'de 120 mg formu reçeteyle eczanelerden temin edilebilir.
Nasıl Çalışır? (Etki Mekanizması)
Orlistat, sindirim sisteminde gastrik ve pankreatik lipaz enzimlerini inhibe eder. Bu enzimler normalde diyetle alınan yağları (trigliseritleri) emilecek küçük parçalara (yağ asitleri ve monogliseritlere) böler.
Orlistat bu enzimlerin aktif bölgesine bağlanarak yağ parçalanmasını engeller. Sonuç olarak:
- Diyetle alınan yağın yaklaşık %30'u emilmeden dışkıyla atılır
- Bu, günlük yaklaşık 150-200 kalori azalma anlamına gelir
- İlaç kan dolaşımına çok az miktarda geçer — etkisi neredeyse tamamen bağırsaklarda
- Sistemik yan etkileri bu nedenle oldukça azdır
Önemli Ayrım
Orlistat iştahı azaltmaz, metabolizmayı hızlandırmaz veya yağ yakmaz. Sadece yediğiniz yağın bir kısmının vücudunuza emilmesini engeller. Bu nedenle düşük yağlı bir diyetle birlikte kullanılmalıdır.
Dozaj ve Kullanım
Standart Dozaj
- Xenical (120 mg): Günde 3 kez, yağ içeren ana öğünlerle birlikte veya öğünden en geç 1 saat sonra
- Alli (60 mg): Günde 3 kez, aynı şekilde öğünlerle birlikte
- Öğün atlanırsa veya yağsız bir öğün yenirse, o doz atlanmalıdır
- Dozun artırılması (%30'dan fazla yağ emilimini engellemez) ek fayda sağlamaz
Kullanım Süreleri
- Kısa vadeli: En az 12 hafta — bu sürede anlamlı kilo kaybı yoksa kesilmeli
- Uzun vadeli: 4 yıla kadar güvenli kullanım verileri mevcuttur (XENDOS çalışması)
- Hedef: 12 haftada başlangıç kilosunun en az %5'ini kaybetme
Etkinlik: Ne Kadar Kilo Verdirir?
Orlistat'ın etkinliği plaseboya (sahte ilaca) kıyasla birçok büyük klinik çalışmada değerlendirilmiştir:
| Çalışma | Süre | Orlistat | Plasebo |
|---|---|---|---|
| XENDOS (2004) | 4 yıl | -5.8 kg | -3.0 kg |
| Sjöström ve ark. (1998) | 2 yıl | -8.7 kg | -5.8 kg |
| Davidson ve ark. (1999) | 2 yıl | -7.9 kg | -4.1 kg |
Özetle, orlistat plaseboya kıyasla ek %2-3 kilo kaybı sağlar. Bu oran GLP-1 agonistleri (%15-20) veya bariatrik cerrahiye (%25-35) kıyasla düşüktür, ancak güvenlik profili nedeniyle bazı hastalar için uygun bir seçenektir.
XENDOS Çalışmasının Önemli Bulguları
4 yıllık XENDOS çalışması, orlistat'ın sadece kilo verme değil, ek sağlık faydaları da sağladığını göstermiştir:
- Diyabet önleme: Tip 2 diyabet gelişim riskini %37 azaltmıştır
- LDL kolesterol: Ortalama %12 düşüş
- Kan basıncı: Ortalama 2-3 mmHg düşüş
- Bel çevresi: Anlamlı azalma
Yan Etkiler
Orlistat'ın yan etkileri büyük ölçüde gastrointestinal sisteme sınırlıdır ve ilacın çalışma mekanizmasının doğrudan sonucudur. Emilmeyen yağ bağırsaklarda kalır ve çeşitli belirtilere neden olur.
Yaygın Yan Etkiler (%20-30 hastada)
- Yağlı veya sıvı dışkı: En sık görülen yan etki
- Yağlı lekelenme: İç çamaşırda yağ lekeleri — özellikle ilk haftalarda
- Gaz ve şişkinlik: Yağlı gaz çıkarma
- Acil tuvalete gitme ihtiyacı: Ani bağırsak hareketleri
- Dışkı kaçırma (fekal inkontinans): Nadir ama utandırıcı
- Karın ağrısı ve kramplar
Yan Etkileri Azaltmanın Anahtarı: Düşük Yağlı Diyet
Gastrointestinal yan etkiler, yüksek yağlı yemeklerden sonra belirgin şekilde artar. Her öğünde yağ alımını 15 gramın altında tutmak, bu yan etkileri büyük ölçüde azaltır. Bir bakıma ilaç, yüksek yağlı yeme davranışını doğal olarak cezalandırarak davranış değişikliğini teşvik eder.
Nadir Ama Ciddi Yan Etkiler
- Karaciğer hasarı: Çok nadir (<1/100.000), sarılık, koyu idrar, açık renkli dışkı görülürse hemen kesilmeli
- Böbrek taşı: Oksalat emilimi artabilir, yeterli su içmek önemli
- Pankreatit: Çok nadir bildirimler
- Yağda çözünen vitamin eksiklikleri: A, D, E, K vitaminleri — takviye gerekebilir
Kimler İçin Uygun?
Endikasyonlar (Uygun Adaylar)
- BMI ≥ 30 kg/m² olan bireyler
- BMI ≥ 28 kg/m² + risk faktörü (diyabet, hipertansiyon, dislipidemi) olan bireyler
- GLP-1 agonistlerini tolere edemeyen hastalar
- Sistemik ilaç kullanımından kaçınan hastalar (orlistat bağırsakta kalır)
- Yüksek yağlı diyet alışkanlığı olan ve davranış değişikliğine ihtiyaç duyan bireyler
Kontrendikasyonlar (Kullanılmaması Gerekenler)
- Kronik malabsorpsiyon sendromu: Zaten emilim sorunu olanlar
- Kolestaz: Safra akış bozukluğu olanlar
- Gebelik ve emzirme dönemi
- Anoreksia nervoza veya bulimia: Yeme bozukluğu tanısı olanlar
- Warfarin kullananlar: K vitamini emilimini etkileyerek INR'yi bozabilir
- Siklosporin kullananlar: İlaç etkileşimi
- Levotiroksin kullananlar: Emilimi azalabilir, doz ayarlaması gerekebilir
Beslenme Gereklilikleri
Orlistat kullanırken beslenme düzenlemesi hem ilacın etkinliğini artırmak hem de yan etkileri azaltmak için zorunludur:
Diyet Kuralları
- Yağ oranı: Günlük kalorinin en fazla %30'u yağlardan gelmeli
- Öğün başına yağ: Her öğünde 15 gramdan az yağ hedefleyin
- Yağı eşit dağıtın: Tüm yağ alımını tek öğüne yığmayın — 3 öğüne eşit bölün
- Protein: Yeterli protein alımını koruyun (günde 60-80 g)
- Lif: Bol sebze ve tam tahıl tüketin
- Su: Günde en az 2 litre su için (böbrek taşı riskini azaltır)
Vitamin Takviyesi
Orlistat, yağda çözünen vitaminlerin emilimini azalttığından, günlük multivitamin takviyesi önerilir:
- A vitamini: Görme sağlığı için
- D vitamini: Kemik sağlığı için (özellikle Türkiye'de eksiklik yaygın)
- E vitamini: Antioksidan koruma
- K vitamini: Kan pıhtılaşması için
- Zamanlama: Vitamini orlistat'tan en az 2 saat önce veya sonra alın
Pratik İpucu
Multivitamininizi yatmadan önce alın — böylece orlistat dozlarından yeterli zaman aralığı olur ve emilim en yüksek düzeyde kalır.
Türkiye'de Erişim ve Maliyet
- Reçete durumu: 120 mg formu reçeteyle satılır (endokrinoloji, dahiliye veya aile hekimi yazabilir)
- SGK kapsamı: BMI ≥ 30 olan ve komorbidite bulunan hastalarda SGK tarafından karşılanabilir (güncel durumu eczacınızla teyit edin)
- Eczane fiyatı: Aylık maliyet yaklaşık 200-400 TL arasında değişir (2026 itibariyle)
- Jenerik formlar: Türkiye'de çeşitli jenerik orlistat preparatları mevcuttur
Orlistat vs Diğer Kilo Verme İlaçları
| Özellik | Orlistat | GLP-1 Agonistleri | Naltrexone/Bupropion |
|---|---|---|---|
| Kilo kaybı | %5-8 | %15-20 | %5-10 |
| Etki mekanizması | Yağ emilimi engeli | İştah azaltma | İştah/ödül yolakları |
| Uygulama | Oral (3x/gün) | Enjeksiyon (haftalık) | Oral (2x/gün) |
| Sistemik etki | Minimal | Evet | Evet |
| Maliyet (aylık) | 200-400 TL | 3000-8000 TL | 800-1500 TL |
Sık Sorulan Sorular
Orlistat ne kadar süre kullanılmalı?
İlk 12 haftada en az %5 kilo kaybı sağlanmazsa kesilmelidir. Etkili olan hastalarda, doktor gözetiminde yıllarca kullanılabilir.
Orlistat'ı bırakınca kilo geri alınır mı?
Davranış değişikliği yapılmadıysa evet. Orlistat, sağlıklı beslenme alışkanlığı kazanmak için bir "eğitim aracı" olarak düşünülebilir — düşük yağlı yeme alışkanlığını pekiştirir.
Alkol ile birlikte kullanılabilir mi?
Bilinen ciddi bir etkileşim yoktur, ancak alkol kalori içerir ve diyet uyumunu bozabilir.
Hamilelik planlarken ne yapmalı?
Hamilelik planlamadan en az 2 ay önce kesilmelidir. Yağda çözünen vitamin emilimindeki azalma fetüs gelişimini olumsuz etkileyebilir.
Önemli Uyarı
Orlistat dahil hiçbir kilo verme ilacı, sağlıklı beslenme ve düzenli fiziksel aktivitenin yerini tutamaz. İlaç tedavisi her zaman yaşam tarzı değişikliğiyle birlikte uygulanmalıdır. İlacı doktor önerisi olmadan kullanmayın.
Kaynaklar ve Referanslar
- Torgerson JS, et al. "XENical in the prevention of diabetes in obese subjects (XENDOS)." Diabetes Care, 2004;27(1):155-161.
- Sjöström L, et al. "Randomised placebo-controlled trial of orlistat." Lancet, 1998;352:167-172.
- Davidson MH, et al. "Weight control and risk factor reduction in obese subjects treated for 2 years with orlistat." JAMA, 1999;281(3):235-242.
- Guerciolini R. "Mode of action of orlistat." International Journal of Obesity, 1997;21(S3):S12-S23.
- European Medicines Agency. "Xenical - Summary of Product Characteristics." EMA, 2024.
- Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. "Orlistat Kısa Ürün Bilgisi." TİTCK, 2024.
- Yanovski SZ, Yanovski JA. "Long-term drug treatment for obesity." JAMA, 2014;311(1):74-86.
- Rucker D, et al. "Long term pharmacotherapy for obesity and overweight." BMJ, 2007;335:1194.
Size uygun tedavi seçeneğini keşfedin
Kişisel sağlık profilinizi oluşturarak kanıta dayalı öneriler alın.
Teste Başla →